Mensen in armoede ervaren meer stress, leven vaker in een ongezonde omgeving en hebben beperkte toegang tot gezonde voeding en medische zorg. Gesprek met strategisch adviseur/projectleider Anna Hiemstra van Pharos, het expertisecentrum dat zich richt op het terugdringen van grote gezondheidsverschillen in Nederland.
Het is niet gek dat armoede van invloed is op iemands gezondheid, want als de basis niet goed is, dan is er voortdurend stress en ben je vooral aan het overleven, vertelt Anna Hiemstra. ‘Veel en langdurige stress kan leiden tot ongezond gedrag, zoals roken, alcohol- of middelengebruik. Maar ook op andere manieren beïnvloedt stress het gedrag. Ons brein gaat door langdurige stress in een overlevingsmodus waardoor mensen alleen bezig zijn met de primaire behoeften. Er is geen ruimte om na te denken over de lange termijn. Die korte termijnbeslissingen zijn vaak niet de beste. Daar komt bij dat mensen in armoede vaak beperkte toegang hebben tot gezond voedsel, wat resulteert in een ongezond voedingspatroon en een verhoogd risico op obesitas, voedingstekorten en chronische ziekten als diabetes en hart- en vaatziekten. Medische zorg wordt vaak vermeden vanwege de kosten, waardoor gezondheidsproblemen verergeren.’
Meer maatwerk nodig
Ze noemt het een goede zaak om via leefstijlinterventies iets te verbeteren aan de gezondheid van mensen, maar ze voegt daar meteen aan toe dat zo’n programma alleen werkt als de mensen voor wie je het doet er ook echt aan toe zijn. ‘Wie in armoede leeft en schulden heeft is meestal met andere dingen bezig dan met gezondheid. Dan heb je vooral behoefte aan ondersteuning bij het vinden van regelingen en voorzieningen die de financiële druk kunnen verlichten. Heeft iemand weer grip op zijn of haar leven, dan ontstaat er ook ruimte om met leefstijl aan de slag te gaan. Er is meer maatwerk nodig. Ervaringsdeskundigen kunnen gemeenten, zorginstellingen en maatschappelijke organisaties helpen om zorg en ondersteuning beter af te stemmen op de leefwereld van groepen in financieel kwetsbare situaties.’
Economische ongelijkheid
Bij maatwerk denken gemeenten in eerste instantie aan extra kosten, zo vervolgt ze. ‘Dat is begrijpelijk, want geen enkele gemeente heeft een ongelimiteerd budget. Tegelijkertijd zien steeds meer overheden dat maatwerk de weg is om te voorkomen dat mensen in de Participatiewet terechtkomen, in de Jeugdwet, de Wmo of de Schuldhulpverlening. Dat het dus ook economisch belangrijk is om maatwerk in te zetten.’ Om gezondheidsverschillen structureel te verkleinen moet eerst de onderliggende oorzaak worden aangepakt en dat is vaak de economische ongelijkheid die de achterstand in stand houdt, zegt Anna. ‘Gezondheidsverschillen zijn namelijk deels het gevolg van structurele maatschappelijke ongelijkheden, zoals armoede, laaggeletterdheid, discriminatie en beperkte toegang tot passende zorg en ondersteuning. Ons streven is een samenleving waarin iedereen gelijke kansen heeft op gezondheid, ongeacht afkomst, sociaaleconomische status of opleidingsniveau.’
Preventie van Geldzorgen
Samen met Pharos, Divosa, Vereniging Humanitas, Nederlands Centrum Jeugdgezondheid en Sociaal Werk Nederland is Sterk uit Armoede betrokken bij de training Preventie van Geldzorgen. Hiermee kunnen gemeenten en organisaties meer mensen met geldzorgen eerder bereiken. Het is belangrijk dat mensen op tijd aan de bel te trekken bij financiële problemen.
Maar zo gaat het helaas niet altijd in de praktijk. Mensen met (beginnende) geldzorgen, armoede en schulden vermijden (om verschillende redenen) de formele financiële hulpverlening of weten de weg niet te vinden. Omgekeerd is het voor professionals die met veel mensen in aanraking komen, zoals huisartsen, vaak lastig om geldzorgen te herkennen en bespreekbaar te maken. ‘Met het programma Preventie van Geldzorgen willen we in honderd gemeenten de beweging op gang brengen dat het normaler wordt om over geldstress te praten. Hoe eerder, hoe beter, want dan kun je kleine problemen klein houden.’
Waardevol inzicht
In verschillende gemeenten en gebieden zijn ondertussen trainingen gegeven aan ervaringsdeskundigen en sleutelpersonen zodat zij gezamenlijk meer impact maken in systeemverandering, in het signaleren van geldzorgen en in het normaliseren van het gesprek over geldzorgen. In de trainingen leren zij hoe ze hun ervaringskennis kunnen aanwenden om mensen met geldzorgen eerder te bereiken en te helpen. ‘Met die inzichten en ervaringen kunnen gemeenten en uitvoerders een brug slaan met inwoners met geldproblemen en het perspectief van deze mensen meenemen in hun oplossingen en beleid. Hier zijn vaak veranderingen van bestaande werkwijzen en in het systeem nodig.’ Hoewel het taboe op geldzorgen nog niet is verdwenen, is er sinds corona wel wat veranderd, constateert Anna. ‘Ineens kwamen de middengroepen in de samenleving ook financieel in de knel en was daar het besef dat geldproblemen het gevolg kunnen zijn van omstandigheden die je niet in de hand hebt. Ik vind dat een waardevol inzicht waarop we nu verder moeten bouwen met dit programma. Want als het gaat om geldzorgen en gezondheid is er nog veel verandering nodig in onze samenleving.’