Energiearmoede is voor duizenden mensen een dagelijkse realiteit. Voor beleidsmakers en professionals is het lastig om echt te begrijpen hoe ingrijpend en complex die situatie kan zijn. Juist daar speelt de ervaringsdeskundige een cruciale rol als verbinder tussen systeem en samenleving.
Energiearmoede betekent dat mensen moeite hebben om hun energierekening te betalen en hun huis voldoende te verwarmen en te koelen, vaak door een combinatie van lage inkomens, hoge energieprijzen en slecht geïsoleerde woningen. De betaalbaarheid van energie, de energetische kwaliteit van het huis en de mogelijkheid om te investeren in die kwaliteit zijn drie variabelen die bepalen of een huishouden in energiearmoede leeft. De energetische kwaliteit geeft aan hoe energiezuinig of energieverslindend een woning is: hoeveel energie heeft een huis nodig voor verwarming, warm water, ventilatie en koeling en hoeveel daarvan gaat onnodig verloren door bijvoorbeeld slechte isolatie of verouderde installaties.
‘Gemeenten en andere organisaties willen vaak wel helpen, maar ze weten niet altijd hoe energiearmoede écht voelt en wat het met mensen doet’, zegt Riane Kuzee-Hoogeveen, ervaringsdeskundige van Expertisecentrum Sterk uit Armoede. ‘Overigens spreek ik zelf niet over energiearmoede, maar over energie-ongelijkheid of energieonrechtvaardigheid. Het niet kunnen bekostigen van je energierekening is daar één aspect van. Omdat energiearmoede internationaal gebruikt wordt (energypoverty) ontkom je soms niet aan die term.’ Omdat ze zelf ervaring heeft met energiearmoede komt ze makkelijker in contact met de mensen om wie het gaat. ‘Er is minder wantrouwen. Mensen herkennen zich, ik spreek hun taal, herken hun situatie. Daardoor kun je als ervaringsdeskundige goed aangeven waar het vastloopt, waar de weerstand zit en wat mensen werkelijk nodig hebben. Overheden en organisaties kunnen die inzichten vervolgens vertalen in passende maatregelen en beleid.’
Wees niet bang
Door persoonlijke ervaringen te delen, kan ze eventuele angst, wantrouwen en weerstand bij mensen verminderen. Ze illustreert dit met een voorbeeld: voorheen wilde ze geen slimme meter, een digitale energiemeter, omdat anderen haar waarschuwden dat deze haar privacy zou kunnen aantasten. Maar toen ze in een woning terechtkwam waar al een slimme meter was geïnstalleerd, merkte ze dat het haar inzicht en overzicht bood. Hiermee kon ze het energieverbruik monitoren en aanpassen, wat zorgde voor meer controle. Ook een energiemonitor, die aangesloten wordt op de slimme meter, geeft via een app of display nauwkeurige informatie over het energieverbruik en de kosten daarvan. Hierdoor wordt het energieverbruik concreet weergegeven, niet alleen in bijvoorbeeld kubieke meters gas, maar ook in de eurokosten van een douchebeurt. Met deze inzichten maak je het energieverbruik bespreekbaar binnen je huishouden en kun je dat verbruik mogelijk verlagen.
De vertrouwde kring
Haar ervaringen deelt ze onder andere in het energiehulpnetwerk de vertrouwde kring, een initiatief van Milieu Centraal. Doel van dit netwerk is het aanpakken van energiearmoede onder huurders in Nederland. Uit onderzoek uitgevoerd door TNO blijkt dat ongeveer 400.000 huishoudens met energiearmoede kampen; bijna 90 procent daarvan is huurder.
‘Vanwege bijvoorbeeld schaamte, wantrouwen of moeite hebben met het accepteren van hulp, bereikt de energiehulp waar zij recht op hebben, zoals het Noodfonds, hen vaak niet’, schrijft de organisatie op haar website. ‘Daarnaast sluiten gebruikelijke energiebesparingstips niet altijd aan op de verschillende culturele gewoonten en gebruiken. Om die reden zetten we in op een inclusievere benadering via mensen en organisaties uit de vertrouwde kring van de huurder. Denk hierbij aan buren, voedselbankmedewerkers, sportschooltrainers, lokale caféhouders, buurthuisvrijwilligers en bekenden van de moskee en de kerk. Zij hebben vaak wel het vertrouwen van de doelgroep. In de vertrouwde kring bevinden zich mensen die huurders in energiearmoede juist als geen ander kunnen bereiken met de energiehulp die er voor hen beschikbaar is.’ Voor meer informatie, zie www.energiehulpnetwerk.nl.
Weer op de rails
Riane was in 2023 betrokken bij het project Energie en armoede, een samenwerking van Klimaatverbond Nederland, Sterk uit Armoede, LSA bewoners, RVO en TNO. Doel: het formuleren van aanbevelingen voor gemeenten en andere overheidsinstanties voor een structurele aanpak van energie en armoede. Het resulteerde in zeven concrete aanbevelingen die meegenomen kunnen worden bij het vormgeven van energie- en armoedebeleid en maatregelen: borg structurele samenwerking zowel intern als extern met zo veel mogelijk betrokken partijen; maak regelingen en ondersteuning goed toegankelijk; Maak informatie goed toegankelijk; zorg ervoor dat je de verschillende doelgroepen goed in beeld hebt; zorg voor inzicht in impact van beleid; creëer een netwerk of plek in de buurt waar mensen terecht kunnen; zet in op structurele woningverbetering. Riane zou graag zien dat gezinnen met lage inkomens gratis kunnen beschikken over de tools waarmee ze weer grip krijgen op hun energieverbruik. ‘Dat geeft de rust die nodig is om je leven weer op de rails te krijgen.’