Zolang systemen gebouwd worden zonder de stemmen van mensen die ze raken, blijven we oplossingen bedenken voor problemen die we niet werkelijk begrijpen. Dat is de centrale boodschap van Maya Althuizen, sociaal psycholoog en ervaringswerker op het gebied van armoede, gezondheid en sociale uitsluiting.

‘Waar kunnen we jou plaatsen binnen het zojuist opgetuigde systeem van welzijn voor onze inwoners’, was de gedachte die de manager Sociaal Domein bij de gemeente tijdens ons gesprek hardop uitsprak. Trots liet hij me een gloednieuw schema zien waarin de volledig vernieuwde toegang richting welzijn en zorg binnen de gemeente opgetekend was. Toen begreep ik dat er juist géén plek voor mij was op dit moment. Het was te vroeg. De bewustwording over wat ervaringswerk inhoudt, was er (nog) niet.

Ooit waren schema’s ook een vast onderdeel van mijn leven. Tijdens mijn afstuderen als sociaal psycholoog. Schema’s, vragenlijsten, valide en betrouwbaar onderzoek doen. Was er sprake van causaliteit of slechts van correlatie? Ook toen al wilde ik het verschil maken. Dus nam ik niet deel aan een detailonderzoek van een theoretische, hypothetische gedachtegang van een hoogleraar (wat mij weliswaar meer kans op een baan aan de universiteit had gegeven want zo werkt dát systeem). Nee, ik wilde iets voor de samenleving doen, iets wat als zinvol voelde. Ik nam de stap om de mate van angst bij direct omwonenden van een detentiekliniek voor jongeren in Nijmegen, waar veel ontsnappingen plaatsvonden, te onderzoeken. Ik woonde zelf in die buurt. Er waren in de media veel oehs en aaahs te horen, ik wilde echter weten hoe het gevoel van de mensen écht was. Op ondersteuning door de hoogleraar kon ik niet rekenen, juist omdat ik mijn eigen plan trok.

Een leven lang

Nog veel eerder was ik het kind dat in het thuissysteem trapte tegen alles wat niet oké voelde. Ik was de ‘boze dochter’, het kind dat haar mond moest houden, liever en volgzamer moest zijn omdat dat minder lastig was voor haar ouders, ook al waren zij degenen die er een puinhoop van maakten. Mijn gezin viel uit elkaar nadat mijn jongere zusje overleed ten gevolge van deze onveilige situatie. Tijdelijke gezinssituaties werden mijn realiteit. Zo moest het niet zijn. Ik zag het, ik voelde het maar kon er niets aan doen. Te jong om voor mezelf te zorgen, te oud om kind te kunnen zijn. Dit alles zette zich vast in mijn lijf. Een levenslange strijd om mijn plek te vinden was wat volgde. Als kind dit soort situaties meemaken, laat je geloven dat je het niet waard bent, dat het aan jou ligt, dat je niet goed genoeg bent, dat het leven een strijd is. Ook al voelde je toen ergens al dat dat niet zo was. De overtuigingen zetten zich vast in je systeem en het duurt een leven lang om ze er weer uit te krijgen.

De menselijke kant

Inmiddels ben ik ervaringswerker op het gebied van armoede, (mentale en fysieke) gezondheid en sociale uitsluiting.

Ervaringswerk gaat over bewustzijn creëren over dat wat het leven met je kan doen. Over begrijpen dat het leven niet werkt zoals bedacht aan de (beleids)tekentafel. En dat zelfs het opgetuigde systeem (vanuit de logische behoefte om structuur aan te brengen in de maatschappij) extra leed kan veroorzaken bij mensen die het al zwaar voor hun kiezen krijgen. Ervaringswerkers kunnen hierin een belangrijke rol spelen in het openen van ogen die al heel lang slechts één kant op kijken.

We willen elkaar bereiken. Dat kan alleen maar door je bewust te worden van en te erkennen wat er eerder mis is gegaan in het contact. Dat geldt niet alleen voor persoonlijke relaties, ook voor systemen. Een gemeente of welzijnsorganisatie krijgt hiervoor een kans door het aannemen van ervaringswerkers. Laat ze, buiten het systeem, het schema, meekijken met processen, met bejegening, met de menselijke kant. Want naast dat ervaringswerkers een bak met ervaringen met zich meedragen, zijn het ook nog eens mensen met fijne kwaliteiten die in de maatschappij hard nodig zijn.

En over die angst voor de ontsnappingen, die bleek reuze mee te vallen. Zij die ontsnappen willen immers zo snel mogelijk uit de omgeving van de detentiekliniek weg… De oeh’s en aah’s waren zoals vaker een gedachte van hogerhand, zonder de inwoners naar hun beleving te vragen…

Gastcolumn door Maya Althuizen.