Door al vroeg signalen van geldzorgen op te pikken kunnen problematische schulden vaak worden voorkomen. Gemeenten zetten daar steeds sterker op in. Maar wie echt wil begrijpen wat armoede en schulden met mensen doen, kan niet zonder ervaringsdeskundigen. Dat zegt Jenny Vlemmings, specialist op het gebied van schuldhulpverlening. ‘Je kunt veel leren uit boeken en uit je werk, maar het echte gevoel van geldzorgen ervaar je alleen als je het zelf hebt meegemaakt.’

Ze is projectleider Preventie van geldzorgen bij Divosa. Bij dat project wordt gewerkt aan ongeveer honderd lokale netwerken die geldzorgen sneller leren herkennen. ‘Denk aan scholen, huisartsen, apothekers, jongerenwerkers en sleutelpersonen in de wijk’, vertelt ze. ‘Door signalen van beginnende geldzorgen eerder op te vangen en mensen sneller door te verwijzen, hopen we (problematische) schulden te voorkomen.’ Daarnaast verzorgt ze met haar bedrijf Vizier op Schuld trainingen voor onder andere schuldhulpverleners, gemeentelijke professionals en schuldeisers.

Drie soorten kennis

Volgens Jenny is goede schuldhulpverlening alleen mogelijk als verschillende soorten kennis samenkomen. ‘Je hebt professionele kennis, wetenschappelijke kennis en ervaringskennis’, zegt ze. ‘Alle drie zijn nodig. Professionals leren vanuit opleidingen en praktijkervaring hoe systemen werken. Wetenschappelijk onderzoek biedt inzicht in patronen en effectieve aanpakken. Maar ervaringsdeskundigen voegen iets toe wat je nergens kunt studeren. Ik heb zelf tien jaar met cliënten gewerkt en daar leer je ontzettend veel van. Na tien jaar heb je een hele andere bagage dan in je eerste jaar. Maar je kunt nooit volledig voelen wat iemand met schulden van binnen ervaart. Een ervaringsdeskundige weet hoe die stress voelt. Niet alleen rationeel, maar echt diep van binnen.’

Zwarte regenjassen

Juist die herkenning maakt ervaringsdeskundigen zo waardevol. Mensen met geldproblemen ervaren vaak schaamte, wantrouwen of angst richting instanties. Een gesprek met een gemeenteambtenaar kan daardoor als spannend of bedreigend voelen. ‘Bij een ervaringsdeskundige denken mensen sneller: jij begrijpt mij”, zegt ze. ‘Dat verlaagt de drempel.’ Ervaringsdeskundigen kunnen volgens haar niet alleen helpen in het contact met inwoners, maar ook bij het verbeteren van beleid en communicatie. Ze noemt het voorbeeld van vroegsignalering. Gemeenten gaan daarbij soms langs de deur bij inwoners met betalingsachterstanden. ‘Als je in de schulden zit en je ziet twee mensen in donkere regenjassen bij je voordeur staan, dan is kans niet zo groot dat je opendoet. Door ervaringsdeskundigen al in de voorfase mee te laten denken, kun je zulke dingen voorkomen. Zij kunnen zeggen: dit gaat niet werken, of juist: probeer het eens op deze manier.’

Verankeren in organisaties

Steeds meer gemeenten willen ervaringsdeskundigheid inzetten, maar in de praktijk blijkt dat niet altijd eenvoudig, stelt Jenny. Want: gemeenten zijn complexe organisaties met veel afdelingen, regels en informele structuren. ‘Mensen die er al jaren werken, weten precies hoe alles loopt. Maar iemand die van buiten komt, weet dat niet. Zeker niet als je als ervaringsdeskundige nieuw binnenkomt.’

Daarom pleit ze voor goede begeleiding en structurele ondersteuning. Een buddysysteem kan daarbij helpen. ‘Zorg dat iemand echt kan landen in de organisatie. Dat hoeft niet eens een directe inhoudelijke collega te zijn. Het gaat erom dat er iemand is die tijd maakt en bereikbaar is. Plan gewoon elke week een uur in. Bespreek waar iemand tegenaan loopt, welke afdelingen onduidelijk zijn of welke regels lastig zijn.’

Een schuldenvrije toekomst

Jenny is ook redacteur van het Tijdschrift Schuldsanering, dat wordt uitgegeven door Wolters Kluwer. Voor dit vaktijdschrift schreef ze het artikel Verdient niet iedereen een schuldenvrije toekomst? Hierin stelt ze kritische vragen over hoe Nederland kijkt naar schulden en herstel. ‘Je kunt simpelweg pech hebben in het leven’, zegt ze. ‘Waar je geboren wordt, welke mensen je om je heen hebt, wat je meemaakt: dat heeft allemaal invloed op je kansen en gedrag. We kijken we nog te vaak moralistisch naar schulden. Alsof schulden vooral het gevolg zijn van verkeerde keuzes. Natuurlijk kunnen mensen fouten maken, maar dat maakt iemand niet tot een slecht mens. Op een gegeven moment moet er ook een punt achter gezet kunnen worden. Ook achter schulden. Iedereen verdient een schuldenvrije toekomst. Er moet licht zijn aan het einde van de tunnel.’

Preventie begint op school

De uitdaging is groot. Volgens cijfers van het CBS kampen meer dan 700.000 huishoudens met problematische schulden. Slechts een deel daarvan raakt binnen afzienbare tijd schuldenvrij. De sleutel tot verandering ligt volgens Jenny vooral in preventie. ‘Financiële educatie speelt daarin een belangrijke rol’, zegt ze. ‘In Nederland besteden scholen daar nog relatief weinig aandacht aan.’ Ze wijst naar Vlaanderen, waar financiële educatie wél nu al een verplicht onderdeel is van het onderwijs. ‘Daar zie je dat jongeren gemiddeld beter scoren op financiële geletterdheid.’ Maar kennis alleen is niet genoeg, zo vervolgt ze. ‘Het gaat ook over gedrag, emoties en omgaan met verleidingen en stress. Je hebt kennis én vaardigheden nodig. Hoe ga je om met financiële druk? Hoe maak je keuzes? Hoe vraag je hulp? Dat soort psychologische en sociale vaardigheden zouden veel meer aandacht mogen krijgen, bijvoorbeeld binnen burgerschapsonderwijs.’