Het boek Machtige Mythes – Hoe 21 economische sprookjes ons land steeds ongelijker maken (en wat daaraan te doen) is een scherpe analyse van de mechanismen die de ongelijkheid in Nederland in stand houden. Geschreven door onderzoekers van de FNV, ontmantelt het boek 21 hardnekkige mythes die vaak als vanzelfsprekend worden gepresenteerd, maar in werkelijkheid de kloof tussen arm en rijk vergroten.
De auteurs laten zien hoe uitspraken als “de breedste schouders dragen de zwaarste lasten” of “Nederland is een rijk en gelijk land” de werkelijkheid verdraaien. In de praktijk zijn het juist de zwakste schouders die de zwaarste lasten dragen, omdat mensen met hogere inkomens vaak economisch slimmer zijn of betere adviseurs hebben om belastingregels en vermogensstructuren optimaal te benutten. De mythes verschaffen zo een legitiem klinkend excuus om ongelijkheid te handhaven.
Sociale blindheid
Het boek is gestructureerd in vijf delen: mythes over werk, prijzen, belasting, het bedrijfsleven en als afsluiter een bonusmythe over de veranderbaarheid van het systeem. Voorbeelden zijn alledaags en herkenbaar: het idee dat Nederlanders te weinig werken, dat mensen liever een uitkering trekken dan gaan werken, of dat hoge looneisen automatisch een loonprijsspiraal veroorzaken, worden stuk voor stuk onderuit gehaald. Ook de mythe dat de middenklasse iedereen omvat, blijkt een vaag begrip dat juist bijdraagt aan sociale blindheid: iedereen voelt zich aangesproken, maar niemand weet precies wie erbij hoort.
Het boek biedt ook een historische context. Zo worden arbeidsomstandigheden uit het verleden aangehaald (van de achtdaagse werkweek tot kinderarbeid) om te laten zien dat de strijd voor goede arbeidsvoorwaarden al decennia duurt en dat veel zogenaamd moderne excuses hun oorsprong vinden in eeuwenoude structuren van ongelijkheid. De auteurs benadrukken het belang van vakbonden. Organisaties die opkomen voor werknemers zorgen ervoor dat bedrijven die hun personeel uitbuiten niet zomaar hun gang kunnen gaan. Werknemerszekerheid, eerlijke beloning en een leefbaar werkklimaat zijn geen vanzelfsprekendheden, maar resultaat van collectieve strijd, zo stellen de auteurs.
Kijken, begrijpen, erkennen
Daarnaast schetst het boek hoe ons belastingstelsel vaak juist voordelen biedt aan rijkere groepen, terwijl mensen met een lager inkomen relatief meer belasting betalen. Hierdoor groeit de kloof ongemerkt, maar gestaag. Machtige Mythes is daarmee een oproep tot bewustwording: kritisch kijken naar wat we als vanzelfsprekend aannemen, begrijpen hoe ongelijkheid wordt geconstrueerd en erkennen dat verandering mogelijk is, maar niet vanzelf komt. Een must-read voor iedereen die meer wil weten over de mechanismen achter economische ongelijkheid.
Machtige Mythes. Auteurs: Vera Vrijmoed, Felix Kram, Hendrik Noten, Jacob Jan Koopmans en Tijmen de Vos. Uitgeverij: Van Gennep Groep. ting
Boekbespreking door Dennis van Elten.