De meeste pedagogische visies vallen onder vier stromingen: formeel, informeel, non-formeel en bevrijdend leren. Bij de eerste drie is er een duidelijke rolverdeling: de docent draagt kennis over en de leerling leert. Bij bevrijdend leren ligt de nadruk op bewustwording van de kennis die de cursist al bezit. De docent ondersteunt de cursist bij het toepassen en uitbreiden van deze kennis en werkt samen met de cursist aan het leerproces. Die visie is van Paolo Freire.
Toen Paolo Freire (1921-1997) in 1968 zijn ‘Pedagogie van de onderdrukten’ presenteerde was dit een revolutionair idee: samenwerken in plaats van doceren. En misschien nog wel belangrijker: hij vertelde dat armoede in stand gehouden wordt door het systeem, terwijl de heersende gedachte was dat armoede een gevolg was van eigen schuld en pech. Als grondlegger van Bevrijdend leren kwam hij op voor mensen in een kwetsbare positie en tegen systematische onderdrukking. In zijn pedagogiek heeft hij (voor het eerst) belangrijke handreikingen gedaan om systemen gelijkwaardiger en inclusiever te laten functioneren. Freire begreep dat mensen in armoede onderdrukt werden en vooral: hij zag dat het onderwijssysteem de grote verschillen tussen rijk en arm in stand hield.
Een ideale maatschappij
Paolo Freire erkende hoe belangrijk onderwijs is in ieder systeem. Onderwijs houdt het systeem van ongelijkheid in stand óf verandert dit, vertelde hij. Om systemen te veranderen moet niet passief aangeleerd worden. Hij pleitte voor bewustwording van de student. De docent die in dialoog gaat met studenten. Freire gaf de student eigen verantwoordelijkheid. Hij leerde ze kritisch te zijn. In zijn pedagogiek is veel aandacht voor de ervaring tijdens het leren.
Regelmatig worden vragen gesteld: wat denk jij of leer jij als je dit leest, ziet of hoort? Hij leerde studenten om betrokken zijn bij de samenleving. Stimuleerde ze om de steden in te gaan en een bijdrage te leveren aan een eerlijke samenleving. Positief activisme noemt hij dat. Zelf gaf Freire alfabetiseringslessen aan kwetsbare mensen. Freire liet de wereld een ideale maatschappij zien, waarin iedereen belangrijk is voor de ontwikkeling ervan. Hij leerde ons dat de onderdrukte én de onderdrukker samen de ongelijke systemen in stand kunnen houden of veranderen.
Bevrijdend leren
Alex Schepel, trainer bij Expertisecentrum ervaringsdeskundigheid Sterk uit Armoede: ‘Wij geven al jaren trainingen, coaching-trajecten en workshops. Intern zijn we steeds bezig met verbeteren, aanpassen, uitproberen en evalueren.
Onze collega Lilith (van oorsprong afkomstig uit België) gaf ons op een middag een train-de-trainer over de verschillende manieren van leren, waaronder Bevrijdend leren. We werden allemaal super enthousiast. ”Dat is precies wat wij doen!” zeiden we tegen elkaar, doelend op de pedagogiek van Freire. Het grappige was dat onze Belgische collega heel verbaasd keek. ‘’Natuurlijk doen wij dat”, zei ze, “dat doen we al jaren! Onze leertrajecten komen eruit voort en de basis van ons expertisecentrum is positief activisme.” Wij hadden ons helemaal niet gerealiseerd dat we al heel lang volgens de het gedachtengoed van Paolo Freire werken!’
Eerlijke samenleving
Hoe krijgt bevrijdend leren in de praktijk vorm? ‘Cursisten en trainers benaderen de onderwerpen vanuit een kritische blik en met aandacht voor de toepasbaarheid in de praktijk’, vertelt Alex. ‘Feedback geven? Waarom eigenlijk? Willen we mensen vormen naar onze ideeën of willen we juist samenwerken? Iedere deelnemer, cursist én trainer, heeft een belangrijke rol in het gezamenlijke groeiproces. Deelnemers leren de onderwerpen te verbinden aan hun eigen ervaringen en deze ervaringskennis actief in te zetten. Ze gaan de straat op om mensen in hun eigen omgeving te benaderen.’
Na de training volgt een jaar van coaching, intervisie en netwerkbijeenkomsten. De coaches spiegelen de beginnende ervaringswerkers en helpen hen trouw te blijven aan hun eigen doelen. Alex: ‘Daarom begint het gesprek steeds met de vraag: “Wat vind jij hiervan?” We blijven kritisch kijken naar ons eigen handelen; dat is voor ons een vorm van activisme. We zijn professionals en blijven onszelf en elkaar bevragen over de essentie van ons werk: hoe blijf ik bijdragen aan een eerlijke samenleving? En zetten we ons nog steeds in als brug tussen systeem en leefwereld?’
Wie was Paolo Freire?
Paulo Freire werd in 1921 geboren in Brazilië. Toen de Grote Depressie in de jaren ’30 ook de middenklasse hard trof, verarmde zijn gezin. Freire werd zich sterk bewust van de ongelijkheid en het onrecht binnen de klassenmaatschappij. Hij studeerde rechten en ging vervolgens in het onderwijs werken.
Tijdens de militaire staatsgreep van 1964 werd Freire vanwege zijn ‘gevaarlijke ideeën’ gearresteerd. Hij zat zeventig dagen vast en werd daarna uit Brazilië verbannen. Hij verbleef in Bolivia en Chili, waar hij zijn invloedrijke boek Pedagogy of the Oppressed schreef. Vervolgens verhuisde hij naar de Verenigde Staten en werkte hij als docent aan Harvard. Later vestigde hij zich in Zwitserland, waar hij werkte voor de Wereldraad van Kerken.
In 1980 kreeg Freire amnestie en keerde hij terug naar Brazilië. Daar bleef hij zich actief inzetten voor een rechtvaardigere samenleving. Met zijn werk heeft Freire ons bewustzijn vergroot van de manier waarop maatschappelijke systemen werken en hoe onderwijs kan bijdragen aan verandering. Een uitspraak die goed weergeeft wie Freire was en waar hij voor stond, is: Zonder liefde voor mensen kun je niemand iets leren.
Boeken van Paolo Freire
Pedagogy of the Oppressed (1968)
Education for Critical Consciousness (1969)
Pedagogy in Process: The Letters to Guinea-Bissau (1978)
Politics of Education: Culture, Power and Liberation (1985)
Pedagogy of Hope: Reliving Pedagogy of the Oppressed (1992)
Pedagogy of the City (1993)
Letters to Cristina: Reflections on My Life and Work (1996)
Pedagogy of Ethics, Democracy, and Civic Courage (2004)
Teachers as Cultural Workers: Letters to Those Who Dare Teach (1998)
Er is ook een Paolo Freire Institute: https://freire.org/
Bronnen bij dit artikel:
Podcasts: deepdive: anticolonial readings / aflevering Paolo Freire, Pedagogy of the oppressed, 9 december 2024.
AI: Chat GPT.
Studeersnel: samenvatting Pedagogy van de onderdrukten, community development Hogeschool Utrecht.